Notat av Arne Bjørndal: Speltradisjonar frå Jostedal

Sjur

Sjur Hesjevoll (1914 – 1994)  meistra både det utadvendte og det innadvendte i musikken

Folkemusikksamlaren Arne Bjørndal 1882 skreiv ikkje opp slåttar i Jostedalen, etter det ein veit. Men han skreiv ned noko tradisjonsstoff. Notata til Bjørndal er i teksten nedanfor gjengitt med kursiv, det andre er mine kommentarar. Synnøve Bjørset ved Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane på Leikanger, har hjelpt til med å få tak i stoffet som opprinneleg er å  finna ved Arne Bjørndals samlingar ved UiB.

Notata er transkribert ein tidlegare tilsett ved arkivet. I transkribsjonar kan det snika seg inn feil og mistydingar. Eg har gjort nokre rettingar i teksten, utan at eg har markert desse. Dei som vil forska meir på dette, må sjølvsagt gå til dei originale handskriftene.  Tekstane er av og til vulgære, slik som elles i folkediktingi.

Først eit slåttestev til springaren ”Hei so dansa jenta mi”, kjend over store deler av hardingfeleområdet. Legg merke til at det står ”gjentao” og ”pjuskao”, om dette er feilskriving veit eg ikkje. Oppskrive etter Kristen Ormbergstøl: 

«Hei so dansa gjentao mi,»

fire merker ru pa pjuskao si, e

ha o ikkje det so æ ho ikkje mi,

endå so tek ho vinterklyppa fri.

Å hadd ikkje udli vore so stri,

so kunde ho spyta sokka ta di,

alt fekk ho tao pjuskao si.

 

Eit lite stev, kanskje litt naivt i innhaldet. Etter Kristen Ormbergstøl:

«Horlo di Guri)

Har du musa di Guri,

nei eg ha’o inkje på meg,

eg la o atte haima,

difyr går eg her åleina. 

 

Muligens fragment av eit stev. Truleg etter Kristen Ormbergstøl:

Å e stakk ho inn i skåpe,

sjøl so styr eg fyre låse.

 

Sjur Hesjevoll spela springaren ”Lystig og kåt”, ein springar som i nyare tid har vore ein del nytta til dans. Stevet er truleg etter Kristen Ormbergstøl:

No må du vera ledig å kåt,

detta æ siste låten du får.

 

”Attegløyma” er ein vossarull etter Ola Mosafinn. Ei ”attegløyme” var eit namn brukt på ei eldre, ugift kvinne. Slåtterim til Attegløyma, i 6/8 takt, oppskrive etter Ola Mosafinn: «Å kor ha du no skikka deg so at gutane vil ikkje ha deg: :/: no lyt du gråta deg spendt i hel, :/: daa vert ikkje anna uttao deg.»

Dette fragmentet er truleg etter Kristen Ormbergstøl: 

«Attegløyma»: Å kor ha du no». Kjend.

 

Springar, stev etter Kristen Ormbergstøl: 

Å Ola (h)eitte han,

å pipa hadde han,

å tobakk hadde han i pipa.

Å då han såg seg um,

å då va pipa tom,

so hadd» han inkje meir å røykje.

                 

Stev, truleg etter Kristen Ormbergstøl:

Ola Ola, kvi sete du so

antantan (?) kann du bøte eller lappe ein sko,

so du kann tene deg skjeling eller tvo,

for tobakkstoen (?) står aldri i ro. 

 

Truleg stev-fragment. Etter Kristen Ormbergstøl:

«Eg hev høyrt kven du skal ha» (kj. i Jostedal) 

 

Truleg slåttestev. (strokk=høgt trekar, gjerne uthola trestokk; glymja=dundra, ljome) Etter Kristen Ormbergstøl:

Å me ska syngja, å me ska glymja

fyr prest å klokkar i store strokkar.       (Jostedal)

 

Dette slåttestevet og slåtten som høyrer til er særleg kjend i Telemark. Ein variant av slåttestevet derifrå er: ”Var det kje du som leika med Guro, fysst unde`gråne så unde` furo.” Og Guro skal visstnok vera eit anna namn på huldra:

Va det kje du so låg me n e Guri,

fyrst upp i lofte ne te bui;

va det kje du so likka og lengde,

va det kje du so g.(gjenta ?)  mi kjende.     (Jostedal) 

 

So kjem det nokre opplysningar om kvar jostedølene ættar frå:

Lars Rasmussen Fåberg f. 1866. Soneson Lars R. kan fortelja.

Jostedølerne ættar frå Nordfjord, Gudbr.dal, Luster, Havslo.

                             Rasmus Ormbergstøl. 

 

Nokre opplysningar om spelemenn i Jostedalen. ”Nedrebøkarane” er vel ikkje rett, det rette må vera ”Nedrelidkarane”: 

Hans O. Myklemyr f.1839-1918. Spelar. Kunde ei mengd slåttar. Lærde av Gamle-Rasmus. Anders H. Nedrelid*) lærde mest av faren og broren. H.O.M. lærde og av ein Ole Samuelsen frå Austlandet.

Ola J. Nedrelid (Hallvegen) f. 1838, d. 1920 i Luster. H.O.M. lærde ogso av Nedrebøkarene Anders og Rasmus. Anders nytta Samning-fela, Rasmus Heldalsf.**)

Jetmund Larsen Ytri, Jostedal, f. kring 1760, skulde vera god spelar. 

 

Truleg eit slåttestev:

«Skift sildo ito.» – kjend i Jostedal. 

 

Ei opplysning om lausdans eller hallingdans:

«Krukedansen.» Same som halling.

                          Kristen Ormbergstøl. 

 

Opplysningar om spelemenn frå Gardshaugen og Nedrelid:

*) Gardhaugen

**) Andres laga ogso felor. 

 

Eit litt merkeleg stev om å bli enkemann, truleg er innhaldet  humoristisk:

Stev VIII or Jostedal:

Ein enkjemann han må ofta gråta,

han må beklaga seg på ein måte;

hans stilling den æ no ei so herleg,

men høyr no berre kor da må gå:

På gravi såg han seg ut en pige

på akkjan, nikkjan eller tjuge år.

 

Opplysningar om spelemenn i Fåberg:

Jostedal.

Lensmann Lars Fåberg, f. 1803, d. 1883, spela og, likeeins Ola Larsen Fåberg, f. 1806, d. 1905. 

 

Kva som er meint her, er uklart: 

1928-29 vart det sendt 32 nr. til departementet; – mest folketonar. 

                                     

Stev frå Jostedalen:

Ette kjem bitafylgje,

kan det ikkje for dekka dylje.

Skurneguri, Fanta-Mari, Slaiva-Jyri» å Gampa-Kari

Lusa-Beri», Kneta-Siri, Flotta-Sylvi å Loppe-Randi. 

 

Kristen Ormbergstøl har her gitt nokre opplysningar om Anders Nedrelid og andre spelemenn i Jostedalen:

       Anders H. Nedrelid, Jostedal

Fødd 1810; døydde kring 1890 umlag 80 aar gl. Var i si tid beste spelemann i Jostedalen. Hadde lært mest av bror sin, Rasmus H. Nedrelid. Sistnemde var felehandlar og ferdast sers mykje i Valdris. Hans Olsen Nedrelid, far aat A. H. N. var og god spelemann. Han var fraa Havreberg i Luster og vart gift til Nedrelid med ei enkja som heitte Torbjørg Larsdotter; dotter av lensmann Lars Togersen Myklemyr, Jostedalen.

Hans O. Nedrelid var gift tri gonger. Siste kona hans heitte Anna Rasmusdotter Leirmo, Luster. Han hadde 4 born tri gutar og ei gjenta, Anders spelem. var den yngste av syskeni. A.H.N. avla fem born 4 gjentor og ein gut, som og spela litt fela.       – Kristen Ormbergstøl – 

 

Det må vera folkeminnesamlaren Olav Sande som har skrive  brevet nedanfor til Bjørndal. Legg merke til at han skriv: ” I Jostedalen er dei gamle spelemennerne Utdøydde.” Elles er ”Tomaskolok” muligens ein kulokk på Tomasklokkestillet, kanskje same slåtten som han kallar ”den gamle Tomasslaatten aat Faa­berg’ne”: 

                            Leikanger 26/6 – 1916Gode deg!

Jau, her er spelemenn her i Sogn og, og daa maa du fyrst faa tak i (?), som spelar mest gamalt og kann mest slaattar i tal, veit du, og det var no fyrst Lars Lund, Ytre Kvamsøy, og so hev me den gamle Sagen (Anders). Paa Balestrand. Smeden Sjur Berge (fraa Kyrkjebø),- Sjur Eldegarden ifraa Solvotm,

I Jostedalen er dei gamle spelemennerne Utdøydde.

Gamle Olav Faaberg er og avliden; han kunde ein Tomaskolok.

I Aurland ? Jau, der paa Vangen lever gjerne att ein gamall spelemann.

26) Kuslaattar hugsar eg. Eg var i gaar saman med lærar Øvregården fraa Jostedalen, og han sa at den naa er tilfaten ein ung gut som spela. Han bur paa stølen elden ovan berg­stølen, enn um han kan den gamle Tomasslaatten aat Faa­berg’ne? Men kom no til dei karane eg her hev nevnt, so fer du (?) i maofaa, skal du vita, men kom til deim i ytre Kvamsøy no fyrr dei fer til dals pau slaatt, medan du finn deim heime. Eg er nogso tusen av forkjøling «og er uttrøytt av» arbei, det med skulen no. Lites um …..(?)…. no ser du.                

                                Helsing fraa

                                Olav Sanden (?) 

 

Til slutt nokre opplysningar om spelemenn i Jostedalen. Sidan dette var ein kladd og eit notat som Bjørndal truleg ville ha til seinare bruk, so er teksten lite strukturert, tykkjer likevel det er greitt å gi det att ubearbeidd: 

   Hr. Arne Bjørndal.                  Bergen.

Som svar paa Deres spørsmaal i brev av 14. d.m. at Hans O. Nedrelid antagelig er den saakaldte Hans Havreberg fra Havreberg i Luster, død i Jostedal 1852. (Ældste ministerial­bok gaar tilbake til 1809. Før den tid muligens i stiftsar­kivet).

Anders H. Nedrelid f. 5/5 – 1809 d. 1879.

Rasmus H. Nedrelid f. 1801 d. 1886.

Hans Olsen Myklemyr f. 10/3 – 1839 d. 11/11 – 1918. 

Jostedal sogneprestembede 18.mai 1929.

                                     Arb.

                                Oskar Michelsen.

Gratis.

 

Jon Bremen (Bremer?) frå Jostedal var bra spelar. – P.S.-

 

Halvegen, Luster, laga og fele.         – P.S.- 

 

Etterord

Som sagt kjenner me ikkje til at Arne Bjørndal skreiv opp slåttar i Jostedalen. Under forutsetning av at eg hugsar rett, so fortalde Sjur Hesjevoll meg noko om dette på 80-talet. Det hadde vore fint viss det fanst andre opplysningar om dette, til korrigering kring det eg har skrive etter minnet: Bjørndal var i Jostedalen og besøkte i alle fall Martin Halveg, kanskje ogso andre. Halveg fortalde at han hadde spela fleire slåttar til Bjørndal, ogso slike som var sjeldne og lite kjende. Men kvar gong hadde Bjørndal svara at den slåtten hadde han frå før.

Det stoffet eg har gjengitt her, håpar eg nokon vil supplera med kommentarar. Det kan sikkert brukast vidare i ei eller anna form, til dømes i vitenskapleg samanheng eller det kan populariserast. Eg ser på det som eg har skrive som eit utkast, og får eg inn gode kommentarar eller rettingar, so vil eg truleg koma til å endra denne teksten som eg har skrive.

Frå Bjørndals hand var det nok kun eit notat eller ein kladd. For historikarar, folkemusikarar og andre bør det likevel interessant stoff. Kan ikkje sjå bort frå at stoffet har vore trykt før, men det kjenner eg ikkje til.  Dei som ynskjer å studera stoffet  meir, bør ta kontakt med Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane eller Arne Bjørndals samling, folkemusikksamlinga ved Universitetet i Bergen.

Advertisements

2 kommentarar to “Notat av Arne Bjørndal: Speltradisjonar frå Jostedal”

  1. Oddvar Vassliås Says:

    Stev frå Fjaler. Jonas Åsnes. Å eg ha hort atte du skal gifte deg, og eg hort kem du ska ha. For du skal ha ei pene jente. Ho heite Lisabet og står seg bra. No må du vere spretten og sprek. Kristoffer Teige frå Ytre Sogn har eit stev på tre vers.

  2. eies Says:

    Takk for kommentar!

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s


%d bloggarar likar dette: