Godt sagt – godt fortalt

Eies har lenge tenkt på at å samla gode, muntlege soger med tilknyting til Jøstedalen, måtte vera ein god ting. Då eg såg at Jølster-sona på Origo har gjort noko liknande, så tenkte eg:  Kvifor ikkje… ? Viss det vert ein viss oppslutnad om dette, kan det eventuelt opprettast ein eigen nettstad seinare.

Mange av dei store replikkunstnarane er vel borte no, men replikkar dei hadde er gjerne like levande, og blir siterte ved passande (og upassande) høve. Ein del av replikkane baserer seg på “kodar” som ein må kunna for å forstå dei. Som td. då Hallvard Horpen såg på reinen med to auge – og neste dag med berre eitt. Sameleis då jegerane venta på “den kvite mannen” – men det viste seg at denne karen slett ikkje hadde kvit overtrekksdrakt.

Den første Jostedalshistorien eg høyrde, var då eg for om lag 30 år sidan var i praksis på Trudvang barneskule i Sogndal. Denne dagen skulle heile skulen på skidag i Hollekve, og bak i bussen song elevane mellom anna den kjende: “Ein bussjåfør, ein bussjåfør, det er ein mann med godt humør!” Og alt var vel. Men der var det ein krabat som drog opp ein ny tekst, og lærenæme som dei var, song snart heile (eller i alle fall bakarste delen av) bussen: “Ein jostedøl, ein jostedøl, det er ein mann med juleøl!”

Noko seinare i livet jobba eg på Granlia i Balestrand. Der høyrde eg “Jostedalshistorie nr 2”. Det var under ein “Kalkunmiddag” – truleg ein avslutning før jul. Då var det også her ein sogndøl som fortalde: Veit de kva jostedølene (trur ikkje han sa jøstedølene…) truga ungane med når dei ikkje ville lyda? Viss de ikkje er snille, får de ikkje reisa til Årdal og jobbe på fabrikk! (fabbræk – trur eg han uttalte det som)

Så har me to truleg vandrehistoriar: “Kem ha spydd på lefsa mi!” sa jostedølen, første gongen han skulle eta pizza.  Og: “Kjem det ei rukke til no, so spyr eg,” sa jostedølen, han reiste med ferja første gongen og stod om bord og såg på bølgjene.

I går gjekk eg berrhovda på ski ved Fåbergstølen. Ein spreking hadde likevel tid til å stoppa så lenge at han fekk fortelja ei liti soge frå den tid det var yrkesskule i Gaupne (Gåpm, som dei seier sjølve). Eleven, som kom frå austsida av Jostedøla streva med noko han ikkje fekk til. Kanskje var det ei plundrete utrekning eller eitkvart. Læraren, som hadde ein slags Austlands-dialekt, ville kanskje markera autoriteten sin litegranne. Han sa: “Jamen, bruk hue, gutten min.” “Javel,” sa guten, bøygde seg ned og rota litt iveska og kom opp att med topplua si – og drog ho godt ned over øyrene.

Ein jostedøl var på anleggarbeid, trur det var i Årdal. Dei hadde vaffelkaker eller pannekaker og sat og kosa seg på brakka. Men kakene var gode, og det var tomt på fatet. “Har de ikkje meir mauk, sa jøstedølen?” Dermed var han døypt, og i resten av anleggstida gjekk han kun under namnet “Mauken.”

Enkelte vil kanskje innvenda at det ligg eit element av mobbing i slike historiar. Det kan kanskje so vera, men oftare trur eg faktisk slike historiar er med på å styrkja sjølvkjensla og identiteten vår. (Eg seier vår,  men no vert det vel sagt at du må bu minst 30 år i ei bygd før du vert rekna som innfødd. Trur det var i Gudbrandsdalen ein stad at ein kar hadde gjort ei eller anna misferd. Som eit forklarande element vart det sagt: “Bestefar hans var innflyttar…!”)

Rettskriving og ortografi tilpassa jøstedalsmålet får eg prøva å retta opp etter kvart. Av og til er det greitt å skulda på at ein er innflyttar…

Ein del av oss kan vera sårbare sjeler. Ei anonymisering kan difor vera på sin plass. Viss ein skal ha med namn, bør ein bruka til dømes: Einar S., Gunnar E., Morten R. Då unngår ein betre at søkjemotorane lagar registreringar som me ikkje ynskjer. Å leggja ut IP-adresser mm., kan også vurderast. Hugs: Det som er lagt ut på nettet , det vert verande der til “ævig tid”.  SJØLV OM DU SLETTAR DET SEINARE!

Nid-vise-liknande greier og sjikanerande og spitige historiar prøver me å unngå. Det kan eg også prøva å hjelpa til med. Slike ting kan det vera like greitt å halda i den muntlege tradisjonen. Ikkje alt passar på trykk. Og det er sjølvsagt dei som skriv inn historiane som er ansvarleg for desse – men det er også desse som skal ha eventuell ros for ei god soge.

So han sa…

9 kommentarar to “Godt sagt – godt fortalt”

  1. eies Says:

    For at ikkje hovudinnlegget skal bli for langt, legg eg inn nokre historiar her. Nokre er sikkert velkjende, medan andre kanskje ikkje er heilt “rette”. Då håpar eg nokon vil korrigera meg.

    Kvardagsstrev
    Det var eit eldre par oppi Krundalen. Etter som åra gjekk, så vart mykje av det praktiske arbeidet som vedahogging og potetopptak ikkje nett lettare å utføra. Ja, etter kvart så kvidde dei seg til mykje slikt arbeid. Det var ikkje alltid like lett for dei å få arbeidshjelp, men dei ville likevel i det lengste bli buande på småbruket og prøva å greia seg sjølve.

    Ein kveld etter at potetopptaket var unnagjort, sat dei i kvar sin stol inne i stova og pusta ut etter velgjort arbeid. Kona sat der og so smått filosoferte litt, og prøvde å tenkja over og planleggja framtidi.

    “Du Ola,” sa ho, “når eitt av oss døyr (i denne dialkten og i ein slik samanheng vert det ikkje brukt ein i munnleg form), når eitt av oss døyr, då vil eg ha mindre pate” (- mindre potetåker).

    Kva kallen tykte om planen hennar, veit eg ikkje.

    Fjell og finne
    Han A.K. er ein av dei fåe som verkeleg KAN kunsten å fortelja ei soge. Tydeleg og greitt slik at det går fint å få med seg poenget. Det var nokre karar, truleg frå Krekane, som var ved Holmevatnet på reinsjakt.

    Det gjekk bra, og dei skaut ein rein, men han hamna diverre godt utpå vatnet. Den eine hadde no tidlegare kytt av at han var sumde (kunne symja). “Ja, no får du visa kva du kan,” sa dei til han, “du får hoppa uti…!” Heldigvis gjorde han ikkje det. Med den temperaturen Holmevatnet har, kunne det fort verta det siste han gjorde. Det var kanskje heller ikkje heilt sikkert at han kunne symja særleg godt.

    Kva skulle dei gjera? Enden på visa var at dei byrja å kasta stein nett utom reinen, og på den måten fekk dei langt om lengje drive reinen inn mot land, og veidi var berga.

    I Jostedalen har det vore uvanleg mange dyktige våpensmedar eller børsemakarar. Det kunne vera karar som hadde fått grunnutdanninga si i det militære, eller på andre måtar. Kan ein av grunnane vera at i Jostedalsfjelli var det jamnt med rein, og at folk difor hadde bruk for gode børser?

    Den kjende reinsjegeren Svein Kvitingen grunnla Sota Sæter. I staden for å vaska før turistsesongen, tok han og høvla av bord, stolar og benkjer. Enkelt og greitt. Og så lukta det frisk furu etterpå.

    Han var mykje i Jostedalen, helst Fåberg. Det vert fortalt at han fekk bora ut eit Krag-løp or ein minebor. Denne vart gjenga slik at han kunne skruast på ein Krag-låskasse. Når Svein førde turistar over breen, låg våpenet skjult i ryggsekken. Men på attendevegen skrudde han saman Kragen og skaut rein. Det er lugomt med rein i Krossbakkom, var ei herme som Hallvard H. hadde etter Svein. Svein var ein utruleg flink kar. Men som med mange gåverike, hadde han lite tanke for det som “folk flest” var opptekne av. Dei spurde han her i dalen om korleis avlingen såg ut til å bli i Skjåk. Då gav han svar som synte at det hadde han absolutt ingen tankar om. “Folk flest” tykte naturleg nok at dette var svært merkeleg. Men Svein Kvitingen skulle eg gjerne ha møtt…

    So er det ein “klassikar” som også vart fortalt i bryllaupet vårt. Det var nokre jegerar som var på Styggavatnet og skaut rein. Det gjekk bra, og om kvelden skulle dei koka seg “buljong” på bein og kjøt frå reinen. Det vart visst en rett so velsmakande buljong. Men som de kanskje veit, er det mykje feitt på reinen om hausten. Dette er opplagsnæring som han skal ha til vinteren. Og jegerane drakk buljong, og fekk i seg massevis av dette kraftige feittet.

    Viss eg ikkje hugsar feil, so var det til og med han Hallvard Horpen som fortalde etterpå: “Jau då, då me morgonen etter skulle ut i den bitande trekken og kulden for å krøkja oss saman bak ein stein og gjera det naturen forlanga at me skulle gjera, då kunne me formeleg støypa ljos.”

    Spelemenn
    Lars Flaten/Lars Flati (den eldre) var ein god spelemann, truleg mykje betre enn samtida hans var klar over. Han brukte flatfele, og spela ma. “i posisjon”, noko ikkjealle spelemenn beherskar (ikkje underskrivne i alle fall). Det finst slåttar i tradisjon etter han den dag i dag. Ein gong spelemannslaget spela “Vals etter Flaten” la eg merke til Hans W. Brimi blant tilhøyrarane. “Det der er ein fin gamal vals!” sa han – i alle fall noko liknande. “Springar etter Flaten” er ein annan.

    Ein gong spela Flaten til dans. Eit par karar skulle då gjera eit “skøyarstykke”. Dei lurte seg bak spelemannen og heldt eit lite smørstykke opp slik at bogen strauk nedpå smøret. Taglet på felebogen er så ømfintleg at ikkje ein gong vanleg feitt frå fingrane må koma bortpå. So dei fleste skjøna sikkert at dette var ein 100% effektiv sabotasje. Ikkje ein pip kom ut frå fela meir, den kvelden.

    Personleg har eg avgjort sympati for spelemannen, og tykkjer at dette ikkje var noko særleg til spøk. Morokarane var vel angrepne av det eg kallar “Trubadurix-syndromet”. Som går ut på å få musikalske underhaldarar, spelemenn, visesongarar til å slutta å spela. Finst mange slike døme…

    Olaf Sperle, ein annan spelemann frå dalen, var ein gong leigd til å spela i Balestrand. Det var snakk om eit turistskip og NRK var der faktisk og gjorde opptak. Dette såg eg att for ei stund sidan, og Kåre Gardshaug fortalde meg ein gong at spelemannen me såg på fjernsynsopptaket, det var Olaf Sperle. Truleg var det folk frå Eitungjerde-familien som hadde ordna dette. Johanna Sperle(?) var inngift der.

    Leikarringen i Balestrand skulle sjølvsagt ut på skipet og spela. Då dei skulle i land att, gjaldt det då (som no…) å smugla med seg brennevin. Felekassen til Olaf vart straks peika ut som ein høveleg fraktkoffert. Men Olaf var berre måteleg fornøgd med tanken på at fela skulle fraktast “i det fri”. Kanskje var det litt regn i lufti òg. Det vert sagt at mange spelemenn er meir redde for fela si enn for kjæringji. Sjølvsagt seier eg ikkje at dette galdt for Olaf, det heile er vel forresten meir ein talemåte.

    Det såg altså dårleg ut for “brennevinstransporten”. Då var det ein i leikarringen som ila til. Han hadde endåtil ein kjempestor frakke på seg, og han var kjend for å setja pris på ein dram eller sju. “Kom her”, sa han og slo generøst ut med frakken, “eg skal passa på fela, eg!”

    No veit eg ikkje korleis denne soga enda, men eg trur helst dei måtte finna andre måtar til brennevinstransporten enn oppi ein felekasse. Og det var vel helst like greitt.

    Filmopptaket av leikarringen og Olaf Sperle reknar eg med finst. Kan det ha vore “Filmavisen” tru…? Slåtten Olaf spela var ein variant av “Bruremarsj frå Seljord”. Tippar at Olaf hadde den etter Torkjell Haugerud.

    Både Lars Flaten og Olaf Sperle hadde forresten besøk av ein annan stor spelemann lenger ute i fjorden: Klaus Sande frå Nessane.

    “Ein spelemann skal behandlast som eit ròte egg”, var eit ordtak eg høyrde ein gong – men ikkje her i dalen. Men at spelemenn kunne verka lunefulle, har eg høyrt mange døme på. Årsakene kunne vera so mange, men kunstnarnaturi er no eingong ofte slik. Ein dram eller to kunne hjelpa, men vart spelemannen altfor full, då var det verre enn noko.

    Han Lauritz i Li hadde hardingfele. Eg har endå til spelt på fela etter han. Ei fin fele. Saman med xxx som spelte durspel, var dei ein gong i Mjølværsgrendi. Kor dugande spelemenn dei var, veit eg ikkje. Svallen gjekk i alle fall godt, men det var ingen som dansa. Javel. Dei pakka saman instrumenta sine og drog direkte til Fåberg. Ei nokså lang reise utpå kvelden, ein vinterdag. Komne fram i Fåberg pakka dei opp instrumenta og starta opp att. Og dansen gjekk lystig, heile natta.

    Fiske
    Frå (sports)fisket har me mange fine stubbar. Ein av dei ivrigaste og sikkert flinkaste fiskarane i dalen, fekk ein gong på ein “pen” fisk, som dei seier. Kanskje kunne han vera bortimot kiloen, eller litt mindre. Fisken vart slengd på land, opp på ei slåttemark, og dei samla seg nokre karar for å leita etter fisken. Men det same kor mange dei var, og det same kor godt dei leita, dei fann ikkje fisken.

    Men fiskaren eg fortel om greidde det til slutt. Han høyrde faktisk at fisken slo svakt med sporden, og då han gjekk etter lyden og leitte grundigare, fann han fisken. Det hadde stått ei hes der, og fisken hadde smotte ned i eit staurahol.

    Det var nede på Alsmo. Der det tidlegare var så populært med tjuvfiske No er der så lite fisk at det er vel ingen som bryr seg med slikt. Og det eg skriv no skal vera ei 100% sann soge.

    Det var for lenge sidan. Kan det ha vore på byrjinga av 1900-talet, eller kanskje endå tidlegare… Om hausten hadde det lagt seg blank, fin stålis på elvi. Ja, so blank var isen at dei såg ein stor laks som stod i elvestraumen, under isen. Ein av karane kledde av seg, batt eit tog kring eine foten, slo hol i isen og sumde under isen bort der laksen stod og fekk han med seg oppatt. Det var tøffare gutar før i tida. Eg skal prøva å få tak i namnet til denne karen, for som sagt tidlegare: Soga skal vera sann.

    Det var mange måtar å fiska på. Han svigerfar fortalde at han tok ein nokså stor fisk med berre nevane, det var i elvi, litt nedanfor Viva. Fisken var mykje større før utbyggingi.

    Ein eldre kar fortalde meg forresten om eit knep slik at eg var “garantert” å få fisk i elvi. Det var visst han Hallvard Horpen som hadde vist han trikset. Du måtte ha ein gamaldags 25-øring, ein slik ein med hol i. Så tredde du fiskesnøret gjennom denne før du sette på kroken der makken skulle vera. Mynten fungerte dels som søkkje, dels som ein liten sluk som vingla hit og dit i elvestraumen. Med makk på kroken var dette uimotståeleg for dei største aurane. Eg måtte lova å ikkje fortelja dette knepet til nokon. Då ville eg truleg missa fiskelukka mi.

  2. eies Says:

    Frieri.
    Også tidlegare var der attraktive jenter her i dalen. Ein gåpming skulle på frieri til ei sprek jente i Mjølværsgrendi. Bilskyss hadde han fått seg, og no stod han og kasta småstein på glaset til jenta slik at ho kunne opna det og han få prata med ho. Men på ein eller annan måte hadde han rekna feil, og då glaset vart opna, var det far til jenta som kom fram.

    Guten vart livredd og tenkte at no kom han til å få ei bøtte med kaldt vatn ned over seg, i verste fall kunne det vel tenkjast at gamlingen hadde børsa klar og slengde av ein haglladning etter han.

    Han frykta det verste, men vart ikkje lite overraska då far til jenta på opplysande vis kunne fortelja: “Dette er feil glas. Ho Alvhild søv bak glaset på hi sida!”

    Gåpma-guten vart heilt utslegen av slik gjestfriheit, og kom seg truleg ikkje i gang med meir frieri den kvelden. Men heldigvis: I dag er begge gifte – på kvar sin kant.

    Så kjem ei soge som eg har frå den aller næraste slekta til dei det gjeld. Ein gut frå Jøstedalen var begynt å tuska i lag med ei jente frå Indre Hafslo – dei vart seinare gifte. Far til jenta lika ikkje dette heilt, i alle fall ikkje i starten. Sjølv var han bonde på ein større gard, og han tykte ikkje denne jostedals-guten var nokon god nok partnar for dotter si.

    Ein dag var han på bui i Marifjøra, Der trefte han på far til jøstedals-guten, og no ville han fortelja han nokre alvors-ord for å sjå om det kunne hjelpa.

    “Eg høyrer at son din skal ha eit godt auga til dotter mi. Og dette likar eg ikkje!” var den morske opnings-replikken frå storbonden frå Indrebøgdi. “Ja,” svara jøstedølen, ” eg høyrer dette eg òg. Og eg likar det ikkje, eg heller, du… ”

    Kjønnsliv
    Vitsar og historiar med poeng som spelar på kjønnslivet, er det mange av. Men ikkje alle bør skrivast ned. Det mest vulgære bør ein unngå – eller kanskje det er nett desse ein bør ha med? Meiningane om dette er mange.

    Når jostedølene skulle til sjøs, var det Marifjøra som var staden. Og på Tørvis Hotell fekk mang ei ungjente frå dalen arbeid, kanskje til irritasjon for dei lokale, håpefulle. Jostedalsjentene vart oftast føretrekte. Truleg kom dette av at dei krov mindre løn, og i tillegg jobba dei hardare og gjorde betre og meir effektivt arbeid.

    Ei jostedalsjente hadde fått seg jobb som “værelsespike” på Tørvis. Om morgonen då ho skulle reia opp ei seng, fann ho noko mystisk oppi eine sengi. Ho forsto at dette var noko merkeleg, og ville gjerne finne ut kva det var. Ho henta ei av dei andre jentene, og langt om lenge fekk ho ei forklaring – som ho rett nok hadde vanskeleg for å akseptera. Jenta stod lenge og berre måpte, ogso kom det: “Ja, kn..le gjer me no fram i Jøstedalen òg. Men eg har no aldri høyrt at dei kn..lar skinnet tå han!”

    Dette var forresten ei vandresoge som eg har høyrt både i Ytre Sogn og i Nordfjord.

    So var det han Iver-Ola frå Fossøyane som hadde vore på apoteket og kjøpt seg prevangsjon. Dette tykte kompisane hans var merkeleg, for han hadde då aldri vist interesse for jenter og slikt.

    “Jau,” svara han Iver-Ola, det kan no vera greitt å ha i huset – viss det kjem eit menneske!”

    Elles er det å fortelja ein grovis på ein balansert og triveleg måte, det er ein stor kunst. Eg kan det neppe. Sigurd Nesdal frå andre sida av breen meinte i alle fall at slike soger var mykje betre enn sokalla “lytehumor”. Det kan eg vera samd i.

    Kyrkje og kristenliv
    I kommunen vår har det vore, og er delvis framleis, ein del sterke utanomkyrkjelege rørsler. I Gaupne har me “Betel”, på Veitastrondi, på Indre-Hafslo, inni Luster – mellom anna – er det år om anna vekkelsesbølgjer med tilhøyrande sterke scener med omvendelse, skriftemål, tårer og “tenders gnidsel”. Men eg må streka under at dette er slikt eg har høyrt av andre, eg har enno ikkje opplevd det sjølv.

    Eg vil heller ikkje døma noko kring desse rørslene, heller ikkje om kristenlivet generelt. Det var nok ofte mykje ekte kjensler ute og gjekk, og kor ekte religiøsiteten er, får vera opp til kvar og ein. Slik ser i alle fall eg det.

    Kan kort nemna at me hadde mange markante skikkelsar innan lekfolket i Luster. På Veitastrondi hadde me ho Syne-Martha som hadde som spesialitet å sjå inn i framtida, etter døden. Då kunne ho sjå kor sjelene til den enkelte hamna. Det var som kjent to alternativ, og det eine hadde i alle fall eit mykje betre rykte enn det andre. Så er det Feigianismen, med utspring i Haugianismen, grunnlagd av Hans Feigum og “profetskulen” hans ved Feigumfossen.

    Men informantane mine seier at lekmannsrørslene fekk aldri fotefeste framom Knippeneset. Rett nok var det predikantar frami her, men nokon fast oppslutnad fekk dei ikkje. Om det var godt eller gale finst det sikkert ulike meiningar om.

    Eg har høyrt fortalt frå Fåberg at ungane ofte sat svoltne med store, våte auge og såg framandkaren leggja innpå av all den beste maten som husmora kunne finna. Me kjenner att litt av det same frå Jakob Sande si novelle: Jubelhornet.

    Som sagt, det vart nok halde møte fleire stader, mellom anna på Fjellheim, og folk møtte nok opp. Ein gong var det visst ein av Ole Hallesby sine disiplar som til og med fekk halda møte i kyrkja. “Men då han begynte med propagandaen sin,”fortel ein av “leiarane” i bygdi, “då røyste eg meg opp og gjekk bratt i ryggen nedetter midtgangen. Og eg tok meg god tid òg,” fortel han. Slikt “føleri” ville dei ikkje ha noko av.

  3. eies Says:

    Ironi
    Dette var og er eit mykje nytta språkleg verkemiddel i Jøstedalen. Det som kan vera problemet viss einkvan er ironisk, er at mottakaren/lydaren kan ta det bokstavleg. Då kan samtalen bli meiningslaus, og den eine parten kan seinare kjenna seg harselert med, dum og overkøyrd. Men ironi kan også vera uskuldig.

    Når dei gamle reinsjegerane måtte overnatta i fjellet, hadde dei aldri med telt og sovepose. I staden overnatta dei gjerne under steinar og heller med ein primitiv murvegg framfor. “Herbørgje” kalla i alle fall han Hallvard Horpen desse primitive overnattingsstadene. Men soveplassen var nok ofte både våt, kald og trekkfull. Difor fekk dei ironisk nok dette namnet.

    Det kunne gjerne vera dei litt fåmælte som kom med små ironiske kommentarar. Verknaden kunne då bli desto større. Viss ein kjempegod skyttar hadde vore på skytebana, kunne det verta sagt: “Jau, han kunne no so vidt å skyte.” Dei som kunne “koden” forstod med ein gong at dette var ein meisterskyttar.

    På gymnaset hadde eg ein lektor frå Jostedalen. Han var visst av spelemannsætt også. Ein gong det var landskappleik i Sogndal, gjorde han ein tur innom arrangementet.

    Korleis likte han felespelet? var spørsmålet. “Jau, spelemennene var gode dei” – (så kom ein kunstpause før konklusjonen) – “til å trampe takten.”

  4. eies Says:

    Replikkar og gull-korn
    Banning og kalle-ord har lett for å enda opp i klisjear. Det kan verka litt vulgært viss annakvar eller kvar setning inneheld det same banneordet. Gode banneord og kalle-ord kan derimot vera med på å understreka meininga, men då brukt meir som eit krydder.

    Ein del av desse uttrykka kan ofte knytast til funksjonar nedanfor navlen og ovanfor knea. Men sårbare sjeler får berre klikka seg vidare (utan at eg skal garantera at det nødvendigvis blir betre av den grunn).

    “Ja, det var før i tida det, då det var hol i røvi!” sa ho Anne-Bertha då dei spurde om ho ville vera med på eit arrangement i bygdi.

    Han Krestafor sa det alltid slik viss det hadde gått bra for nokon: “Å ja, du veit. Lukka er som ei plomme som smett inn i røvi på somme!”

    Viss einkvan var skikkeleg sint, kunne det gjerne kome meir eller mindre høvande replikkar:

    “Fi..a på ho Rebekka!” er eg veldig svak for, men vågar ikkje å bruka det, i alle fall ikkje saman med folk frå “pent møblerte hjem”.

    I motsetning til i den småborgarlege bygda eg kjem frå (med unntak, sjølvsagt!), så lærde ikkje jostedøene borna sine at det var “synd” å banna. “Men pass på at ikkje læraren (eller annan øvrigheitsperson) høyrer det!” var den enkle leveregelen. I Sverige sa dei noko liknande: “En scout får inte svãrga så det hõrs!”

    Elles kan ein få eit stort og til dels variert ordforråd innan banning ved å bruka eit av “kjælenamna” på kjønnsdelane og leggja til eit høveleg prefix (eller suffix), til dømes:

    “Silda-k..k”, eller “fleska-fi..a”. “Sild-” og “flesk-” kan då eventuelt skiftast ut med: Fiska., mosa-, fløyte-, saup-, smør- og andre høvelege nemningar. Merkeleg nok ofte matvarer…

    “Å liggja heile dagen med r..ken i veret” kunne verta sagt om ein som var lat og ikkje gjorde noko nyttig arbeid.

    I fre år budde eg i Gol i Hallingdal. Der hadde dei eit sjeldant kalle-ord: Ein person ein var skikkeleg irritert på kunne ein kalla: “Mørispene!” Dette var gjerne ein person som ikkje dugde til nokon ting. “Mørispene” var opprinneleg ein av de små spenane som sit bakanfor dei ordinære fire spenane på eit kyra-jur. Finst det liknande uttrykk her i dalen, tru…?

    Replikkar frå Gjest Bårdsen sin sjølvbiografi og filmen om han finst og. Ein eg har høyrt er: “Gjort gjerning er ikkje ad vent, sa han Gjest.” Kva dette betyr er eg litt usikker på, men eg trur det har noko med at ein ikkje kan gjera om att det ein har gjort. Gjort er gjort. Å angra har lite føre seg.

    Ola Rabben
    I vår klima-opptekne tid, burde ein kanskje teke bussen oftare. Men so er det so mykje enklare med bilen, som dei fleste veit. Likevel hende det at eg tok bussen, litt meir tidlegare då me berre hadde ein bil.

    Sjåføren plar spørja kor langt ein skal. Det gjorde forsovidt han Ola Rabben òg. Men han sa det ganske enkelt slik: “Skal du sydover?” Og viss eg då nikka, vart kilometeravstand og takst raskt og presist utrekna. Fleire tilleggsopplysningar trong ingen av oss.

    Ei tid var eg svært oppteken av tredreiing. Han Ola hadde laga dreiebenk sjølv av mellom anna ein girkasse og ein gamal vaskemaskinmotor. Eg spurde om eg kunne få sjå denne, og vart godt motteken. Vaskemaskinmotoren dura og gjekk, han Ola gira og dreiebenken gjekk i ulik fart. Eg nemnde det for han at viss ein fekk dreiebenken til å gå i revers, så gjorde det pussinga mykje meir effektiv. Det var ikkje lenge han Ola funderte på dette. I staden for støypsel hadde han to ledningar som gjekk inn i stikkontakten på veggen. Ved å snu om på desse, fekk han motoren til å gå i revers. (NB: Ikkje eksperimenter med slikt på eiga hand!)

    Då dei skulle byggja sel/hytte på Skåldalen, bygde han Ola Rabben ei taubane til å frakta materialane opp. Denne har eg aldri sett.

    Han Ola lika seg i fjellet, ofte på fisketurar. Han hadde ei forskar-natur og prøvde gjerne ut nye ting. Ein gong han var i Smådalane, hadde han med seg to mjølsekker av papir i staden for sovepose. Men denne natti fraus han.

    Elles meinte han at boblejakke var eit framifrå klesplagg i fjellet. Og det stemmer nok det, i kulde og vind, i alle fall.

  5. eies Says:

    Forsnakkelsar
    “Tenk på kva du seier, så du ikkje seier kva du tenkjer!” er eit ordtak. Utan at eg vil seia at det absolutt bør bli ein leveregel. Det ville vel helst bli eit kjedeleg samfunn viss det kun skulle sleppast ut or kjeften vår velforma og grundig gjennomtenkte formuleringar. ( Her i dalen vart “kjeften” ofte brukt der der folk frå dei mykje omtala “pent møblerte heimane” litt lenger syd brukte “munnen”.)

    Ein gong hadde eg fått i oppgåve å skaffa eit styremedlem til eit lag, kanskje det var folkeakademiet – eg hugsar ikkje sikkert. Lista mi med det eg trudde var aktuelle kandidatar var oppbrukt, og eg beklaga meg for dette til ein av mine kjære naboar. “Ja, kan du tenkja deg å vera med i styret, då? sa eg i eit slags fortvila forsøk på å få gjort jobben min ferdig. Naboen lo godt då han sa: “Nei, når eg ikkje står høgare oppe på lista so får det heller være!” Å vera sistevalet er sjeldan noko stor ære. Det hugsar vel ein del av oss frå då det skulle veljast lag i gymmen på skulen.

    For lenge sidan var det ein sikkert hardtarbeidande festkomitè i arbeid. Trur endå til det var føre eit 17.mai-arrangement, og dei skulle skaffa talar for dagen. I gamle dagar var det sett på som ei stor ære å bli spurd om å vera 17.mai-talar.

    Men i siste liten vart talaren sjuk, og dei måtte finna ein ny. Og det var ikkje enkelt, men i siste liten fekk dei spora opp ein som dei trudde kanskje kunne greia oppdraget.

    Den store dagen kom, og formannen i festkomitèen tok ordet: “Ja, sidan me ikkje fekk den talaren som me eigentleg ville ha, so får me vera glad me fekk deg, i alle fall…”

    Det er ofte rart med det, korleis me enkle kvardagsmenneske forandrar oss når me kjem i ei meir formell eller høgtideleg “setting”. Her er det fort å snubla i orda for oss alle.

    Det var under eit litt høgtideleg arrangement her i dalen. Midt i utgreiinga si, såg talaren ut over forsamlingi. Der fekk han brått auga på to jenter som han ikkje visste var der, men som han kjende godt.

    Han la vekk manuskriptet for ei kort stund sidan han no fekk lyst til å kommentera at desse to jentene var der, og at han tidlegare hadde arbeidd i lag med dei. Han tok av seg brillene, såg nedover mot jentene, og ordi fall om lag slik: “Ja, når eg no ser ho Anette og ho Siri, so fekk eg verkeleg lyst til å gjera eit lite sidesprang…”

    Eg såg at kona hans tok det nokså roleg. Ho forstod nok at han ikkje meinte det bokstavleg.

  6. eies Says:

    Rovdyr
    Enkelte sauehaldarar her i dalen har år om anna hatt store tap på grunn av rovdyr. Det kan ha vore rev og i seinare tid også gaupe. Men verst kan vel bjørn, jerv og kongeørn vera. Eg kjenner ikkje til alle erstatningsordningar som finst. Dessutan må ein ikkje gløyma det psykologiske presset bonden og familien hans opplever når sauer og lam dei har gått og kjela med heime på garden, blir funne i live, men delvis oppetne i skogen og fjellet.

    Den byråkratiske vegen til å få fellingsløyve, har ofte vore vanskeleg eller umuleg å gå. Då er det forståeleg at enkelte tek lova i eigne hender, sjølv om det er ulovleg.

    Det var eit år at ein sauabonde misste så grueleg mykje lam i Vanndalen. Det var visst snakk om opp i mot 30 lam, faktisk. Året etter misste han ingen ting. Han hadde ei grei forklaring på dette: “Ørni i Vanndalen likar ikkje lam lenger… ”

    Men folk smilte i skjegget (dei som hadde skjegg) og forstod godt kva som hadde skjedd.

    Sameleis med han som misste hunden sin då ørni hadde teke han. Då var kommentaren: “Den ørni kjem visst ikkje til å ta fleire hundar, seier dei…”

    Om vinteren er det framleis somme som driv med åtejakt etter røven. “Åtl”, er vel det lokale namnet på åte. Somme erfarne røvar er vanskeleg å ta. Dei kjem aldri på åtlet når jegeren er der. Men dei nettene jegeren søv i sengi si, då kan du vera sikker på at reven er der. Slike røvar ligg ofte slik at dei kan sjå ned på åtlet og røvahytta, og såleis veit dei når jegeren er der.

    Eit knep er at jegeren går saman med ein eller fleire personar bort til hytta. Jegeren går inn og set seg i hytta medan dei andre går heim att.

    Eg har ikkje høyrt denne forklaringa her i dalen, men heime sa ein eldre kar at reven kunne telja og leggja saman. Men han kunne ikkje rekna med minus.

    Elles finst det vel nokså mange historiar om bjønnajakt, her i dalen. Mange av desse er vel også kjende, og nokre har vore trykte i skuleavisa, JSA.

  7. Trebjønn Says:

    Ad Ola Rabben og taubana.

    Han Ola vølte oppatte Robba selet i Skåldalen(øvste), kan ha vært mellom 1975 og 1985. Då brukte han den gamle strengen frå hammaren under neste stølen ned til innmarka i Åsen. Dit kunne han kjøyre matrialen med traktor og hengar.Derfrå og opp på neste stølen er det styggbratt, denne etappen løyste han Ola ved å trekke matrialen opp vhj av ein vasskall. Deretter bar han matrialen opp til øvste Skåldalen.

  8. eies Says:

    Eg takkar for første kommentaren på denne “tråden”. Eg kan ikkje lokka med premiar, gull og grøne skogar. Men fint om fleire legg inn små (eller store) kommentarar.

  9. eies Says:

    Slekter
    Å ha kontroll på kven ein er i slekt med, var (og er delvis framleis) viktig for jøstedølene. Dette var (og er) viktig viss du i godt lag vil fortelja ei god historie om ein namngitt person. Då gjeld det først å sjekka og kontrollera om ein slektning til den du vil fortelja om er til stades. For sjølv om historien du vil fortelja er nokså uskuldig, so er mange nærtakande når det gjeld si eiga slekt. Dette er noko gamalt som truleg går attende heilt til norrøn tid – truleg endå lenger.

    Dette er eit område som ikkje berre underskrivne har tabba seg ut på, fleire gonger. Men jøstedølene kan ogso vera rause og romslege folk: Dei innser at ein innvandrar/innflyttar ikkje kan kjenna til alle dei uskrivne reglane som gjeld i lokalsamfunnet.

    Men det er også ein annan særs særmerkt måte å rekna “slektskap” i Jøstedalen” – etter gamalt. Men kor gamalt dette systemet eigentleg er, det er eg litt usikker på. Kan det vera ein morokar som har konstruert dette på byrjinga av 1900-talet…?

    Det heile går ut på at folk i dalen kan grupperast i 5(?) “slekter”: Oksaslekti, Veraslekti, Røvaslekti og hundaslekti (fleire…) Dei som tilhøyrer dei ulike slektene, skal då gjerne ha eigenskapar som er typiske for det dyret dei “slektar” på. Er du frå røvaslekti, så skal du visstnok vera lur, og så bortetter…

    Det kunne liggja mykje “sosial dynamitt” i dette. Ein uskuldig måte var viss to stod og pratte i lag, og so avslutta den eine: “Me er visst ver, begge, me.” Dette var då positivt, og det kunne styrkja venskapet.

    Verre kunne det vera viss einkvan hadde gjort eitvart, og so vart det i kommentaren etterpå sagt: “Å, ja. Han er no av …. slekti!” Dette kunne vera verre å tolka, særleg med tanke på at det gjerne kunne vera med noko ironi i utsegnet.

    Når postmannen kom, stod stundom han Ivar attmed postkassen og sparka og grov i grusen: Han var okse. Denne koden forstod sjølvsagt postmannen med ein gong. Han trødde “hardt” på bremsepedalen slik att han rennde hovudet i frontruta: Han var sjølvsagt ver. So kunne dei le godt og ha mykje moro av dette, lenge.

    Kanskje ikkje direkte fornærmande, men likevel noko ein ikkje alltid sa direkte til ved komande: Ein kar hadde hatt folkevogn i alle år. Her er motoren bak, sameleis med drivhjulene. Difor er/var folkevogna god til å koma seg opp bratte bakkar. Denne karen skifte so til ein av desse moderne framhjulsdrivne bilane. Han skulle køyra gjennom ein sving oppover ein nokso bratt grusveg. Nokre karar stod der og pratte då bilen spann og grov og berre sovidt kom seg gjennom svingen. “… han greve…” var visst alt som vart sagt frå den eine av karane. Likevel utløyste dette stor latter, og karane hadde mykje moro med dette resten av dagen. Sjåføren var av oksaslekti. Det trong ikkje seiast, alle visste det.

    Etter det eg har funne ut, så var dette (beklagar raudstrømper!) eit slags “pariarkalsk” system. Sjølv om både menn og kvinner var deltakarar i systemet, so var det det mannen som førte “arven” over til borna.

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s


%d bloggarar likar dette: